Dr. Sugata Duygu Akartuna
Blog

108 Sayısı Neden Kutsal? Mālā, Mantra ve Nakṣatralar

Metinlerde sağlam yeri olanlar ve sonradan eklenen güzel yorumlar

Dr. Sugata Duygu Akartuna14 Ekim 20268 dk okumaRead in English →
Nehir kıyısında hasır üzerinde oturmuş, elini ve mālāsını bir bezin altında tutarak japa yapan yaşlı bir brahman; 1851 tarihli renkli taşbaskı
“Gizli dua”: elini ve mālāsını bir bezin altında tutarak japa yapan bir brahman. S. C. Belnos, Sundhya, or the Daily Prayers of the Brahmins (1851). Kamu malı, New York Public Library.

2018’de Amritapuri’de Amma çocuklarına bir soru sordu: 108 sayısının anlamı nedir? Ben de bulabildiğim her şeyi bir araya topladım ve küçük bir ödev olarak Gurum’a sundum. O gün yazdıklarımın çoğu internetten derlenmiş bilgilerdi.

Aradan geçen yıllarda metinlerle çalıştıkça şunu gördüm: 108 hakkında söylenenlerin bir kısmı kutsal metinlerde sağlam bir yere dayanıyor, bir kısmı ise güzel ama sonradan yapılmış yorumlar. Bu yazıda ikisini birbirinden ayırarak, en eski kaynaktan bugüne doğru anlatmak istiyorum. Çünkü 108’in kutsallığı abartıya ihtiyaç duymuyor.

108 Ne Demek? Kısa Cevap

Hint geleneğinde 108, bütünlüğü ve tamamlanmışlığı simgeler: zamanın, gökyüzünün, kutsal metinlerin ya da bir tanrının isimlerinin eksiksiz bir dairesi. Japa için kullanılan mālā (tespih) 108 boncukludur, tanrı ve tanrıçalar için okunan isim dizileri 108 isimden oluşur, mantralar çoğu zaman 108 kez tekrarlanır. Bu anlam bir anda ortaya çıkmamış; aşağıda göreceğimiz katmanlar üst üste binerek oluşmuş.

En Eski Kök: Vedalarda 10.800

En eski kaynaklarda 108 henüz tek başına kutsal bir sayı değildir. Önce 10.800 olarak, yani Vedik ritüelin ve takvimin bir birimi olarak karşımıza çıkar. Bu bağlantıyı en açık biçimde Śatapatha Brāhmaṇa kurar:

  • Sunak bir yıldır. Büyük ateş sunağının yapımında 10.800 tuğla kullanılması öngörülür; yılın her muhūrtası için bir tuğla. Bir yıl 360 gün, her gün 30 muhūrta: 360 × 30 = 10.800 (ŚB 10.4.3.20).
  • Veda bir yıldır. Aynı metne göre Prajāpati Ṛgveda’yı 12.000 bṛhatī ölçüsüne, yani 432.000 heceye dizer. Bu, 40 heceli 10.800 dizeye eşittir. Üç Veda birlikte 864.000 hece eder (ŚB 10.4.2.23–25).
  • Nefes bir yıldır. Yılı insanla özdeşleştiren bir pasajda metin, insanın bir gün ve gecede “yüz yüz ve sekiz yüz”, yani 10.800 kez nefes alıp verdiğini söyler; yılın muhūrta sayısıyla aynı (ŚB 12.3.2.8).
  • Neden bu sayı? Indolog Luis González-Reimann bunu altmışlık sayma düzenine bağlar: 360 günlük ideal yıl ve 360 derecelik daire. Dairenin yarısı 180 derece × 60 dakika = 10.800 eder.

Burada dikkatinizi çekmek istediğim bir şey var: 432.000, aynı zamanda Kali Yuga’nın süresidir. 864.000 ise Dvāpara Yuga’nın. Sonraki Purāṇik yuga hesapları bu Vedik sayı ailesini miras almıştır; yugaların hepsi 108’in tam katıdır (432.000 = 108 × 4.000). Yugaları merak ediyorsanız Kali Yuga Nedir? yazıma bakabilirsiniz.

Brāhmaṇa hiçbir yerde “108 kutsaldır” demez. Ama zamanı, sesi, sunağı ve bedeni aynı sayıda buluşturur. 108’e duyulan sonraki saygı bu karşılıklılığı miras alır.

Gökyüzü: Jyotiṣada 108 Bölüm

  • 27 nakṣatra × 4 pāda = 108. Ay’ın konakları olan 27 nakṣatranın her biri dört çeyreğe (pāda) bölünür.
  • 12 burç × 9 navāṃśa = 108. Her burç dokuza bölünür ve navāṃśa (D9) haritası bu bölünmeye dayanır (Bṛhat Parāśara Horā Śāstra). Her nakṣatra pādası tam olarak bir navāṃśaya denk gelir; yani Ay’ın ve Güneş’in gökyüzü ızgaraları 108’de buluşur.
  • Sık duyulan “12 burç × 9 gezegen = 108” hesabı da sayısal olarak doğrudur, ama teknik olarak ilk ikisi kadar güçlü bir temele dayanmaz.

Kutsal Metinler ve Kutsal Coğrafya

  • 108 Upaniṣad. Muktikā Upaniṣad’da Rāma Hanumān’a kademeli bir yol öğretir: yalnızca Māṇḍūkya yeterlidir; yetmezse on Upaniṣad, sonra otuz iki, bedenden bağımsız kurtuluş için ise 108’in tamamı. Listedeki metinler arasında yüzyıllar vardır ve “Upaniṣad” adını taşıyan çok daha fazla metin bulunur. Burada 108 tarihsel bir sayım değil, bütünlüğü ilan eden bir sayıdır.
  • [108 Divya Deśam](https://en.wikipedia.org/wiki/Divya_Desam). Tamil Āḻvār ozanlarının ilahileriyle kutsanan 108 Viṣṇu tapınağı. Son ikisi, Süt Okyanusu ve Vaikuṇṭha, yeryüzünde değil göklerdedir; böylelikle liste dünyevi ile aşkın olanı tek bir dairede birleştirir.
  • 108 Śākti pīṭha. Devī Bhāgavata Purāṇa Tanrıça’nın 108 kutsal mekânını sayar. Tarihçi D. C. Sircar 1948’deki çalışmasında bu listelerin zamanla nasıl büyüdüğünü gösterir: 7, 10, 18, sonra 42, 50, 51 ve sonunda 108. Yani Orta Çağ’a gelindiğinde 108 sayarak bulunan bir toplam değil, ulaşılmak istenen bir hedeftir.
  • Kṛṣṇa’nın eşleri. Kṛṣṇa’nın Narakāsura’dan kurtardığı prensesler Bhāgavata ve Mahābhārata’da 16.000, Viṣṇu Purāṇa ve Harivaṃśa’da 16.100 olarak verilir; sekiz baş kraliçeyle birlikte gelenekte sayı çoğu zaman 16.108 olarak anılır.

Pratikte 108: Mālā, Nefes ve 108 İsim

Ahşap bir zemin üzerinde yan yana dizilmiş, püsküllü rudrākṣa, ağaç ve taş japa mālāları
Rudrākṣa, ağaç ve taş tanelerinden japa mālāları. Fotoğraf: Dr. Sugata Duygu Akartuna.

Mālā ile japa yaparken 108 boncuk tek tek parmakların arasından geçer. 109’uncu ve daha büyük olan boncuğa meru ya da guru boncuğu denir ve sayılmaz. Pek çok gelenekte tur tamamlandığında meru boncuğunun üzerinden atlanmaz; mālā çevrilir ve ters yönde devam edilir. Bu küçük kural bile bir şey öğretir: Zirveye vardığımızda onu sahiplenmeyiz, saygıyla geri döneriz. Mantra kitaplarında 108, 1.008 ve 10.008 tekrar standart sayılardır.

Nefesle 108 arasındaki bağ da Vedik kökten gelir. Śatapatha Brāhmaṇa’nın 10.800 nefesini sonraki yoga Upaniṣad’ları 21.600 olarak sayar: her nefes alış ve veriş, kendiliğinden söylenen bir “haṃsa” mantrasıdır. Bunun yarısı yine 10.800, yani 108 × 100 eder. Dakikada yaklaşık 15 nefes; dinlenme hâlindeki bir yetişkin için makul bir sayı.

Neredeyse her tanrı ve tanrıça için 108 isimlik bir dizi, bir aṣṭottaraśata-nāmāvalī vardır. Gurular için de: Amma’nın 108 ismi, Śrī Mātā Amṛtānandamayī Aṣṭottaraśata Nāmāvalī, her gün dünyanın dört bir yanında okunur. Bir varlığı 108 isimle anmak, onu tam bir yıl, tam bir gökyüzü ve tam bir kanon gibi eksiksiz kabul etmek demektir.

Dans ve Kardeş Gelenekler

  • Nāṭyaśāstra. Bharata’nın dans ve tiyatro kılavuzunun 4. bölümü 108 karaṇa, yani Śiva’nın tāṇḍava dansına atfedilen hareket birimi tanımlar. Bu hareketler Thanjavur, Kumbakonam ve Chidambaram tapınaklarına tek tek kazınmıştır ve bugün dansçılar onları bu kabartmalardan yeniden kurar.
  • Jainizm. Beş yüce varlığın (Pañca Parameṣṭhin) nitelikleri toplandığında 108 eder: Arihanta 12, Siddha 8, Ācārya 36, Upādhyāya 25, Sādhu 27. Jain mālāsının 108 boncuklu olması buradan gelir. Śvetāmbara ve Digambara gelenekleri bazı nitelikleri farklı sayar ama ikisi de 108’e ulaşır.
  • Budizm. Japon Budizminde insanı bağlayan 108 zihinsel kirlenmeden (bonnō, Sanskrit kleśa) söz edilir. Yaygın açıklamalardan biri 36 tutkunun geçmiş, şimdi ve gelecekte yaşanmasıdır (36 × 3), ama açıklamalar değişir. Japonya’da yeni yıla girerken tapınak çanlarının 108 kez çalınması bu anlayıştan gelir. Bu arada adım Sugata da Buda’nın isimlerinden biri.

Gökyüzünde 108: Ne Kadarı Doğru?

Güneş ile Dünya arasındaki ortalama uzaklık, Güneş’in çapının yaklaşık 107,5 katıdır (NASA) ve yıl içinde 105,6 ile 109,2 arasında değişir. Güneş’in çapı Dünya’nınkinin yaklaşık 109 katıdır. Ay ile Dünya arasındaki ortalama uzaklık ise Ay’ın çapının yaklaşık 110 katıdır ve 104 ile 117 arasında değişir (NASA).

Bu oranlar 108’e şaşırtıcı ölçüde yakın, ama tam olarak 108 değil. Eski bilgelerin bu oranları bildiği, Subhash Kak gibi bazı yazarların ileri sürdüğü bir hipotezdir, kanıtlanmış bir bilgi değil. Bu yüzden onları “bilim 108’i kanıtladı” diye değil, hoş bir yakınlık olarak okumak daha dürüst olur.

Bir de matematiksel güzellikler var. 108, rakamlarının toplamına (9) tam bölünebilen bir Harshad sayısıdır. Bu adı Hintli matematikçi D. R. Kaprekar 20. yüzyılda koymuştur ve Sanskrit harṣa-da, yani “neşe veren” kelimesinden gelir. Düzgün bir beşgenin iç açısı da 108 derecedir ve 108 = 1¹ × 2² × 3³ olarak yazılabilir. Doğru aritmetik, ama kutsal metinlerden gelen bir argüman değil.

Güzel Ama Kaynağı Belirsiz Olanlar

Türkçe ve İngilizce internette sık karşılaşacağınız bazı iddiaların klasik bir kaynağını bulamadım ya da kaynaklar farklı sayılar veriyor:

  • 108 marma noktası: Suśruta Saṃhitā (Śārīrasthāna 6) 107 marma sayar. 108’inci olarak zihnin ya da kalbin eklenmesi sonradan yapılan bir yorumdur.
  • Kalp çakrasında 108 nāḍī birleştiği: klasik bir kaynağı bilinmiyor. Erken Upaniṣad’lar kalpten çıkan 101 nāḍīden söz eder (Kaṭha 6.16, Chāndogya 8.6.6, Praśna 3.6; çev. P. Olivelle, *The Early Upaniṣads*).
  • Sanskrit alfabesinin 54 harf olduğu ve her harfin Śiva ve Śakti yönüyle 108 ettiği: harf sayısı geleneğe göre değişir; mātṛkā olarak çoğunlukla 50 harf sayılır.
  • Śrī Yantra’da 54 kesişme noktası olduğu: geç ya da popüler bir yorum; çizim ve sayım yöntemi geleneklere göre farklıdır.
  • 108 meditasyon türü olduğu, günde 108 nefesle aydınlanmaya ulaşıldığı ya da Ganj nehrinin 12 boylam × 9 enlem boyunca aktığı: hiçbirinin klasik bir dayanağı yok. Ganj aslında yaklaşık 10 boylam boyunca akar.
  • 108 tekrarın japadan “yüzde yüz fayda” sağladığı: böyle bir hesap kutsal metinlerde geçmez.

Bunlar yanlış diye bir kenara atılacak şeyler değil. Ama bir geleneğin kendi sembollerini nasıl çoğalttığını gösteriyorlar. Yalnızca neyin metinden, neyin yorumdan geldiğini bilmek, okura duyulan saygının gereği.

Benim İçin 108

O ödevi hazırlarken sayıların peşindeydim. Yıllar içinde 108’in bana asıl öğrettiğinin tekrarın kendisi olduğunu düşünmeye başladım. Aynı ismi 108 kez anmak, dağılan zihni 108 kez geri çağırmak demek. Yoga Sūtraları’nın abhyāsa dediği, yani sabırla sürdürülen pratik, tam böyle bir şey. Vedik sunaktaki her tuğla bir an, mālādaki her boncuk bir nefes. Bu sitenin ve Instagram hesabımın adında 108’in durmasının sebebi de bu: her gün yeniden başlamanın hatırlatıcısı.

Sıkça Sorulan Sorular

108 ne demek? Hint, Budist ve Jain geleneklerinde bütünlüğü simgeleyen kutsal bir sayıdır. Kökü Vedik takvimdeki 10.800 birimine uzanır; mālā boncuklarında, mantra tekrarlarında, 108 isimlik dizilerde ve jyotiṣada nakṣatraların 108 pādasında karşımıza çıkar.

Mantra neden 108 kez söylenir? Bir mālānın tam bir turu 108 tekrardır. Bu sayı geleneğin bütünlük sembolü olduğu için bir tur, tamamlanmış bir pratik kabul edilir.

108 Güneş Selamı nedir? Bazı yoga stüdyoları ekinoks ve gündönümlerinde 108 Sūrya Namaskāra yapar. Bu, klasik metinlerden değil modern yoga pratiğinden gelen bir gelenektir.

Kaynaklar

← Tüm yazılarRead in English →